Two unique alabaster portraits of
Ignatius of Loyola and Francis Xavier
bought by Dutch Jesuit Province
Ignatius of Loyola |
Francis Xavier |
At the recent art fair in ’s-Hertogenbosch (The Netherlands) two unique
alabaster portraits of Jesuit saints Ignatius of Loyola and Francis Xavier
were up for sale. The plaques, in their original gilded frames, each 11.5 x
9.5 cm., were identified by the art dealer as ‘from Mechelen, seventeenth
century’. In art history no comparable pieces are known, unless perhaps the
two portraits of the same saints, 25 x 21 cm., in 1742 executed in lava rock
by the Dutch sculptor Walter Pompe (1703-1777), presently in the Jesuit
community of Iñigo in Bruges, Belgium. Because of the depicted saints, the
material, the rarity and the reasonable price the Dutch Province of the
Society of Jesus decided to buy the two art works.
The original provenance of the plaquettes is obscure, but they probably
belonged to a Jesuit community in The Southern Netherlands, until they
started a roving life after the suppression of the Society in 1773. Some
former owner noted on the back side of the portrait of Francis Xavier:
Bougard, Rue St. Antoine 159, 2e. (Maybe someone could identify this
address in a Francophone country.) Later the portraits were part of the
collection of art dealer Borzo in ’s-Hertogenbosch (until ab. 1960) and
Dutch Catholic journalist Ad de Mug (ab. 1920-2004).
Without any doubt the portrait of Ignatius goes back to an engraving which
shows the founder of the Jesuits en face with folded hands next to a
table with a standing crucifix. The most likely model is a copper engraving
by Theodorus Galle (1571-1633), who made it according to a painting,
formerly in the Onze-Lieve-Vrouwecollege in Antwerp. For the portrait of
Francis Xavier an engraving by the Antwerp artist Hieronymus Wierix
(1533-1619) served as a model. Xavier can be seen raising his eyes to heaven
and his hands folded over his chest. This posture goes back to the famous
altar piece by Peter Paul Rubens, of which several workshop copies are
known, among them one at the Xaveriushuis in Amsterdam.
All in all both alabaster plaquettes are splendid specimens of portraits of
two of the ‘first fathers’ of the Society of Jesus by an unknown artist from
the first quarter of the seventeenth century in the Southern Netherlands.
The two pieces are given on loan to the Jesuit community Romero in Antwerp.
Paul Begheyn, S.J.
Netherlands Institute of Jesuit Studies
Amsterdam, The Netherlands
pbegheyn@xs4all.nl
Unieke albasten portretten van Ignatius en
Xaverius
verworven door Nederlandse Provincie
Medio april werd in ’s-Hertogenbosch een fraaie en qua inrichting geheel vernieuwde kunstbeurs gehouden, die kennelijk omwille van verhoopte buitenlandse klanten tegenwoordig ‘Art Fair’ heet. In de stand van V. & V. Agents & Dealers in Fine Art (Henk van de Ven uit Hamont-Achel) hingen twee unieke albasten plaquettes, in originele vergulde lijst, met de portretten van Ignatius van Loyola en Franciscus Xaverius, elk met een formaat van 11,5 x 9,5 cm, en door de handelaar geïdentificeerd als ‘Mechels, zeventiende eeuw’. In de kunstgeschiedenis zijn geen vergelijkbare stukken aan te wijzen, tenzij wellicht de twee portretbustes van Ignatius en Xaverius, 25 x 21 cm., in 1742 uitgevoerd in lavasteen door Walter Pompe (1703-1777), die hangen in het Jezuïetenhuis Iñigo te Brugge. Ook voor de Mechelse ateliers, waar veel albasten beelden gemaakt werden, vormden de portretten op de beurs een uitzondering. De voorstelling, het materiaal, de zeldzaamheid en de schappelijke prijs (flink verlaagd dankzij bemiddeling van Lars Gude, handelaar in antieke klokken te Amsterdam, wiens stand even verderop stond) waren voor de Kommissie Kunst en Kostbaarheden van de Nederlandse Provincie reden om beide stukken te verwerven.
De oorspronkelijke herkomst van de albasten plaquettes is duister, maar waarschijnlijk hebben zij deel uitgemaakt van de kunstcollectie van een jezuïetenhuis in de Nederlanden, totdat zij bij de opheffing van de Orde in 1773 aan het zwerven zijn geraakt. Een (Zuid-Nederlandse?) eigenaar van later datum heeft op de achterzijde van het Xaverius-portret met inkt zijn naam en adres geschreven: Bougard, Rue St. Antoine 159, 2e. Deze nog niet geïdentificeerde eigenaar liet zijn woonplaats helaas onvermeld. (Wellicht dat een van de lezers van dit artikel uitkomst kan brengen.) Later zijn de plaquettes in bezit gekomen van de journalist A.J.M.H. (‘Ad’) de Mug (ca. 1920-Oirschot 28 augustus 2004), die eerst werkzaam was op de Antillen en later bij vier Nederlandse katholieke kranten: Het Binnenhof tot ca. 1960), Eindhovens Dagblad (1966-1971), Helmonds Dagblad (1969-1971) en Nieuwsblad van het Zuiden (1971-1980). De Mug kocht de stukken rond 1960 bij kunsthandel Borzo in Den Bosch, maar de huidige eigenaar van deze handel, Paul van Rosmalen, deelde zeer behulpzaam – hij heeft een zoon op het Amsterdamse Ignatiuscollege – mee dat er in zijn bedrijfsarchief geen verdere informatie over de albasten portretten te vinden is.
Het portret van Ignatius gaat ongetwijfeld terug op een gravure, waarop Ignatius is afgebeeld met gevouwen handen naast een tafel waarop een kruisbeeld is geplaatst. Van een dergelijke gravure zijn liefst 25 voorbeelden aan te wijzen in de periode 1580-1633. hoofdzakelijk van Zuid-Nederlandse herkomst (zie: Ursula König-Nordhoff, Ignatius von Loyola, Berlin 1982, passim, vooral afb. 148). Op bijna alle gravures staat Ignatius en profile afgebeeld, terwijl in de meeste gevallen zijn bonnet op tafel ligt naast het kruisbeeld. Op slechts twee portretten is hij en face afgebeeld. Een ervan is nagenoeg identiek met ‘ons’ albasten portret – zij het dat het kruisbeeld op de gravure van opzij te zien is – en gaat terug op een kopergravure van Theodorus Galle (1571-1633), die kennelijk als voorbeeld een schilderij heeft genomen, dat vroeger in het Antwerpse Onze Lieve Vrouwecollege hing.
Voor het portret van Franciscus Xaverius heeft een gravure model gestaan van de Antwerpse kunstenaar Hieronymus Wierix (1533-1619), die met enkele naaste verwanten zeer veel werk gemaakt heeft voor de Zuid-Nederlandse jezuïeten. Hierop is Xaverius te zien, terwijl hij zijn ogen ten hemel slaat en zijn handen over elkaar op zijn borst vouwt. Die lichaamsuitdrukking gaat weer terug op het befaamde altaarstuk van Peter Paul Rubens, waarvan naast het origineel enkele atelier-navolgingen in omloop zijn, onder meer in De Krijtberg te Amsterdam.
Al met al vormen beide albasten plaquettes een fraai voorbeeld van de weergave van twee van de grondleggers van de jezuïetenorde door een onbekende Zuid-Nederlandse kunstenaar uit het eerste kwart van de zeventiende eeuw.
Paul Begheyn, S.J.
Netherlands Institute of Jesuit Studies
Amsterdam, The Netherlands
pbegheyn@xs4all.nl